Powstanie i zarys dziejów Muzeum Miedzi w Legnicy

Zniszczenie Muzeum Dolnośląskiego (Das Niederschlesische Museum) w 1945 r. sprawiło, że uruchomienie instytucji muzealnej w powojennej Legnicy stało się procesem o wiele bardziej skomplikowanym niż w miastach, które odziedziczyły po Niemcach muzealne budynki oraz zbiory. W natłoku problemów, z jakimi zmagano się w pierwszych latach po zakończeniu wojny, kwestie otwierania instytucji kulturalnych, w tym także muzeum, musiały jednak zejść na dalszy plan.
Sytuacja uległa zmianie po pojawieniu się w mieście Tadeusza Gumińskiego (1906–2003), doświadczonego działacza społecznego z przedwojennym rodowodem, który w drugiej połowie lat 50.  XX w. postanowił związać się na stałe z Legnicą. Jednym z celów, jakie sobie postawił ten człowiek, było uruchomienie w mieście placówki o charakterze muzealnym.  Wraz z gronem współpracowników z powstałego w 1959 r. Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Legnicy zaczął promować ideę utworzenia muzeum w Legnicy nie tylko w kręgach miejskich, ale i wojewódzkich. Jednym z jego sojuszników w tych staraniach został Józef Piątek (1921–1991), pracownik Muzeum Śląskiego we Wrocławiu (dzisiaj Muzeum Narodowe we Wrocławiu). Jako siedzibę instytucji wytypowali dawny Pałac Opatów Lubiąskich przy ul. Partyzantów. Za taką lokalizacją muzeum przemawiały walory zabytkowe i usytuowanie budynku. Wraz z położonym naprzeciw Kościołem św. Jana i Kolegium Jezuickim oraz pobliską Akademią Rycerską tworzy on wysokiej klasy artystycznej i architektonicznej zespół reprezentacyjnych budowli barokowych. Obiekt wzniesiono w 1728 r. z inicjatywy opata Ludwika Baucha (1696–1729) i do 1810 r. stanowił własność opactwa lubiąskiego. Po sekularyzacji przeszedł w ręce rządu pruskiego. W latach 1819–1874 mieściła się w nim siedziba władz sądowych. Następnie pełnił funkcję mieszkań prywatnych, co doprowadziło do pogorszenia się jego stanu. Aby uratować zabytkową budowlę, w 1912 r. wykupił ją zarząd miejski, a po remoncie ulokowano tu miejski urząd sanitarny. Po wojnie gmach ponownie pełnił funkcje mieszkalne, czasem także magazynowe. Decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków we Wrocławiu z dnia 3 marca 1960 r. nr 652 obiekt wpisano do rejestru zabytków ówczesnego województwa wrocławskiego pod numerem 652/104/L. W tym czasie jego lokatorkami były zakonnice (elżbietanki), a na parterze znajdował się magazyn wód mineralnych. Gumiński i Piątek zwrócili również uwagę na przylegający do pałacu XIX-wieczny budynek przy ul. św. Jana. Jego właścicielem co najmniej od lat 90. XIX w. był żydowski kupiec Eduard Doctor, który prowadził firmę zajmującą się sprzedażą wyrobów wełnianych, płóciennych i pasmanteryjnych. Po wojnie pełnił on różne funkcję – np. w listopadzie 1949 r. po gruntownym remoncie uruchomiono tam Gospodę PSS nr 1. Później dwupiętrowy obiekt przeznaczono na świetlicę – na przełomie lat 50. i 60. XX w. gospodarzami tego miejsca były Legnickie Zakłady Przemysłu Odzieżowego (parter) oraz lokalna mniejszość grecka (pierwsze piętro).

22 czerwca 1959 r. na wspólnym posiedzeniu Komisji Oświaty oraz Komisji Koordynacyjnej Rady Kultury Gumiński zaprezentował swój projekt „muzeum regionalnego” z siedzibą w przy ul. Partyzantów, który uzyskał poparcie wszystkich zebranych. Natomiast na posiedzeniu Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Legnicy z 7 lipca 1959 r. podjęta została uchwała nr 96/XXII/59 dotycząca założenia Muzeum Regionalnego w Legnicy. Według założeń miało to być muzeum historyczne, którego: „Głównym przedmiotem zainteresowań (...) będzie przeszłość miasta i regionu legnickiego na szerszym tle dziejów Śląska – w materialnych przejawach dawnej kultury i sztuki oraz pamiątkach historycznych”. Pierwotnie plany wskazywały, że placówka muzealna zostanie otwarta pod koniec 1960 r. Sprawa jednak szybko utknęła w miejscu. Nie zmieniło tego zarządzenie Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z 28 maja 1960 r. o utworzeniu Muzeum Regionalnego w Legnicy. Potwierdzono w nim, że będzie to muzeum historyczne. Organem prowadzącym muzeum miał być Wydział Kultury Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Legnicy. Z kolei nadzór merytoryczny nad działaniami instytucji sprawować miało Muzeum Śląskie we Wrocławiu.  W czerwcu 1960 r. Gumiński otrzymał informację, że muzeum będzie powstawać etapami, a pierwszy z nich obejmie tylko pałac przy ul. Partyzantów. Następne informacje brzmiały jeszcze bardziej niepokojąco, bo budynek przy ul. św. Jana chciano przeznaczyć na inne cele, a samo muzeum postanowiono umieścić jednak we wschodnim skrzydle Zamku Piastowskiego, który w ciągu kilku następnych lat miał zostać odbudowany. Z kolei przy ul. Partyzantów do czasu odbudowy legnickiego zamku miała funkcjonować tymczasowa siedziba muzeum. 
Pod koniec 1961 r., Gumiński otrzymał propozycję objęcia stanowiska kierownika muzeum, które planowano uruchomić w pierwszej połowie następnego roku. Stało się to ostatecznie 1 kwietnia 1962 r. Gdy jednak w poniedziałek, 2 kwietnia 1962 r. zjawił się w nowym miejscu pracy, muzeum, którym miał kierować, nie istniało, a on sam, jako jedyny pracownik instytucji, otrzymał biurko w pokoju kierownika Wydziału Kultury Miasta i Powiatu w Legnicy. Szybko przeniósł się jednak do siedziby TPN-u przy ul. Wojska Polskiego. To stamtąd zarządzał procesem rzeczywistego tworzenia muzeum, które dotychczas funkcjonowało na papierze. Do rozwiązania pozostawała przede wszystkim kwestia ostatecznego kształtu muzeum oraz jego lokalizacji, bo cały czas aktualna była sprawa umieszczenia go w odbudowanym zamku. Dopiero w drugiej połowie 1963 r. plany te gruntownie zweryfikowano, gdyż zaczęto wówczas mówić o siedzibie Muzeum Regionalnego przy ul. Partyzantów. Jednocześnie w dyskusjach prowadzonych w kręgach władz miejskich przestał pojawiać się temat organizacji muzeum w zamku, który miał zostać jednak przeznaczony na cele oświatowe.
Już wówczas zaczął się rysować ostateczny profil i kierunki zainteresowań legnickiego muzeum oparte na lokalnej archeologii i historii, sztuce (wówczas w wydaniu regionalnym) oraz miedzi. Genezy zainteresowania tym metalem należy szukać w rodzącym się wówczas zagłębiu miedziowym, którego Legnica, jako największe miasto regionu, miała stać się stolicą. Gumiński widząc potencjał w tym zagadnieniu, uznał, że prowadzona przez niego instytucja powinna wybrać właśnie taką specjalizację, co wówczas spotykało się z dużą przychylnością lokalnych władz oraz partyjnych sekretarzy i ułatwiało promocję idei muzeum w Legnicy. Dowodem na to było wsparcie finansowe przy organizacji wystawy „Miedź w Polsce”, wspólnego przedsięwzięcia TPN i Muzeum Regionalnego. Jej wernisaż odbył się 17 czerwca 1962 r. w gmachu Miejskiego Domu Kultury przy ul. Mickiewicza 3, w ramach drugiej edycji „Dni Legnicy”. Data ta przeszła więc do historii jako dzień otwarcia pierwszej wystawy w legnickim muzeum. Zebrane na niej eksponaty miały zaś stanowić zalążek przyszłej kolekcji związanej z tym zagadnieniem.
Przejęte przez muzeum budynki wymagały kapitalnego remontu oraz adaptacji do celów muzealnych, a wszystkie planowane prace budowlane z powodu ograniczonych funduszy oraz pojawiających się co chwilę problemów i niespodziewanych komplikacji przeciągnęły się dłuższy czas. Dlatego pierwotne plany zostały zmienione i podjęto decyzję, że jako pierwsza będzie oddana do użytku sala na parterze budynku przy ul. św. Jana. Rozpoczęty w 1963 r. remont zakończył się na początku kolejnego roku. Natomiast 6 lutego 1964 r. otwarto w niej wystawę czasową „Egipt – Grecja – Rzym”, była to pierwsza ekspozycja we własnej siedzibie. Wydarzenie zapoczątkowało realną działalność wystawienniczą legnickiego muzeum. I tak w 1964 r. placówka przygotowała dziewięć ekspozycji. Na szczególną uwagę zasługują dwie. Pierwsza to otwarta 16 czerwca wystawa dotycząca legnickiego zamku, która prezentowana przez kilka lat może być uznana jako pierwsza wystawa stała. Druga, „Malarstwo polskie XIX i XX wieku” – udostępniona 20 września na wyremontowanym pierwszym piętrze budynku przy ul. św. Jana – stała się wystawą inauguracyjną, a dzień jej wernisażu przyjmuje się za datę oficjalnego otwarcia Muzeum w Legnicy, bo taką nazwę nosiła wówczas ta instytucja. Warto też odnotować fakt, że jesienią 1964 r. zatrudniono drugiego, obok kierownika, pracownika merytorycznego.

Remont pałacu rozpoczął się oficjalnie w styczniu 1964 r. i trwał z długimi przestojami aż do końca 1968 r. W tym czasie działania kierownika oraz pierwszych pracowników merytorycznych skupiły się na organizacji wystaw czasowych (czasem nawet dziesięciu w ciągu roku) oraz działalności popularyzatorskiej. W tym celu 14 grudnia 1965 r. uruchomione zostało muzealne kino oświatowe, pierwsze tego rodzaju przedsięwzięcie na terenie województwa wrocławskiego Był to jeszcze jeden powód, dla którego odwiedzano legnickie muzeum – w 1966 r. instytucja kierowana przez Gumińskiego cieszyła się najwyższą frekwencją wśród muzeów szczebla powiatowego. W 1966 r. legnickie muzeum po raz kolejny zmieniło nazwę, tym razem na Muzeum Miedzi w Legnicy, co było pokłosiem ostatecznej decyzji o „Wsunięciu na plan pierwszy działalności Muzeum problematyki miedzi”. Powoli budowano też zbiory muzealne. W pierwszej połowie 1969 r. liczba obiektów przekroczyła dwa tysiące. Dbano również o rozwój muzealnej biblioteki.

Wciąż brakowało jednak dużej wystawy stałej, ale stworzenie takowej wymagało najpierw oddania do użytku budynku przy ul. Partyzantów. W drugiej połowie lat 60. poważnie rozważano dwie takie ekspozycje. Pierwszą poświęconą zagadnieniu miedzi i kolejną prezentującą dawne rzemiosło metalowe. Ostatecznie skupiono się na przygotowaniu wystawy o dawnym rzemiośle, w przypadku której można było liczyć zarówno na zbiory, jak i wsparcie merytoryczne Muzeum Śląskiego we Wrocławiu. Otwartą 1 października 1969 r. wystawę stałą „Dawne rzemiosła metalowe” prezentowano w przestrzeni wyremontowanego pałacu. Jej wernisaż stanowił jeden z punktów inauguracji roku kulturalno-oświatowego, a całemu wydarzeniu nadano charakteru wielkiego wydarzenia, bo udział w nim wziął ówczesny minister kultury Lucjan Motyka.

O wiele trudniejsze okazało się stworzenie wystawy stałej poświęconej miedzi, co ostatecznie przesunięto na koniec następnej dekady. Lata 70. były dla muzeum jednak czasem wielu zmian. Najpierw z początkiem 1971 r. instytucja przejęła nadzór organizacyjny i merytoryczny nad Muzeum Bitwy Legnickiej w Legnickim Polu. Natomiast w kwietniu 1972 r. na emeryturę odszedł T. Gumiński, a jego miejsce zajęła dotychczasowa kierowniczka Działu Sztuki Teresa Sobolewska (1940–1999). W grudniu 1972 r. ruszył długo oczekiwany remont budynku przy ul. św. Jana, gdzie planowano stworzyć wystawę stałą poświęconą zagadnieniu miedzi. Przystąpiono również do prac nad stworzeniem przymuzealnego lapidarium, projektu, który był w planach instytucji od początku istnienia. Realizacja tego zadania przeciągnęła się jednak aż do 1983 r. W 1978 r. otwarta za to została ekspozycja z reliktami romańskiej kaplicą na dziedzińcu legnickiego zamku, będąca podsumowaniem badań archeologicznych rozpoczętych jeszcze w latach 60. Dużą rewolucję dla legnickiego muzeum oznaczała natomiast przeprowadzona w 1975 r. reforma administracyjna Polski, w wyniku której kraj podzielono na czterdzieści dziewięć województw i powstało m.in. województwo legnickie. Zarządzeniem nr 23 Wojewody Legnickiego z 30 lipca 1975 r. na bazie dotychczasowego Muzeum Miedzi w Legnicy powstało Okręgowe Muzeum Miedzi w Legnicy, podporządkowane bezpośrednio wojewodzie. Na czele instytucji stał od tej pory dyrektor (pojawiła się również funkcja zastępcy dyrektora), a wprowadzony w nowym statucie podział na pięć działów (Dział Historii Górnictwa i Hutnictwa Miedzi, Dział Sztuki, Dział Archeologiczny, Dział Historyczny i Dział Naukowo-Oświatowy wraz z biblioteką) przetrwał następne pół wieku. Muzeum, posiadając status instytucji szczebla wojewódzkiego, zostało zobligowane do opieki merytorycznej nad innymi muzeami funkcjonującymi na terenie województwa legnickiego: Muzeum Hutnictwa i Odlewnictwa Metali Kolorowych w Głogowie, Muzeum Regionalnym w Chojnowie i Muzeum Regionalnym w Jaworze. Ponadto od 1976 do 1977 r. w strukturze muzeum znajdowało się legnickie Biuro Wystaw Artystycznych (dzisiaj Galeria Sztuki w Legnicy), które funkcjonowało wówczas jako jego oddział.

W 1976 r. doszło do zmian na stanowisku dyrektora. Najpierw na początku sierpnia Teresę Sobolewską zastąpił Antoni Badoń (1932–1982), który zrezygnował ze stanowiska zaledwie po dwóch miesiącach – od października do grudnia funkcję dyrektorki pełniła więc Paulina Lubańska, dotychczasowa zastępczyni dyrektora, a od stycznia 1977 r. władzę w muzeum sprawowała Halina Gotowała (1948–1982). Pod jej zarządem udało się otworzyć dwie nowe wystawy stałe. Najpierw w październiku 1978 r. udostępniono ekspozycję „Wyroby artystyczne i użytkowe z miedzi i jej stopów” (kuratorka Łucja Wojtasik-Seredyszyn), która zastąpiła dotychczasową wystawę stałą poświęconą dawnemu rzemiosłu z 1969 r. Z kolei w lutym tego samego roku odbył się wernisaż wystawy „Miedź wczoraj, dziś i jutro” (kurator Andrzej Niedzielenko) – było to możliwe, gdyż w 1978 r. zakończył się remont budynku przy ul. św. Jana. Po nagłej śmierci dyrektorki w 1982 r., jej obowiązki przejął na następne kilkadziesiąt lat historyk Andrzej Niedzielenko. Systematycznie zwiększała się liczba pracowników merytorycznych, co w sposób wymierny przekładało się na wyniki pracy. Za jeden z efektów kadrowej rozbudowy należy uznać coraz większe przedsięwzięcia ekspozycyjne, liczne wydawnictwa im towarzyszące oraz rozrastanie się kolekcji muzealnych.

Lata 80., pomimo trudnej sytuacji społecznej oraz gospodarczej kraju przekładającej się również na możliwości budżetowe instytucji, to pomyślny czas dla rozwoju i działalności muzeum. Zarówno pod względem kolekcjonerskim, jak i wystawienniczym. Wówczas utwierdziły się również ostateczne kierunki zainteresowań kolekcjonerskich, badawczych i wydawniczych poszczególnych działów. Uwieńczeniem działalności było otwarcie pierwszej i jedynej dotychczas stałej wystawy historycznej pt. „Legnica. In ictu oculi” (kuratorka Grażyna Humeńczuk). Jej prezentacja stała się możliwa dzięki remontowi sal ekspozycyjnych przy ul. Partyzantów Zmodernizowany został również po raz kolejny budynek przy ul. św. Jana. 
Początek lat 90. to dla Polski czas wielu przemian politycznych, gospodarczych, społecznych oraz organizacyjnych. Te ostatnie nie ominęły również instytucji muzealnej w Legnicy. Najpierw 15 października 1992 r., nastąpiła kolejna zmiana nazwy jednostki, kiedy Zarządzeniem nr 10 Wojewody Legnickiego nadano jej nowy statut, który określał ją jako Muzeum Okręgowe w Legnicy. Natomiast 1 stycznia 1994 r. muzeum zostało przekazane gminie Legnica. Stało się to na mocy decyzji Wojewody Legnickiego z dnia 30 grudnia 1993 r. (KS.IV.0137/1/93), która była następstwem Porozumienia Prezydenta Miasta Legnicy Edwarda Jaroszewicza z Wojewodą Legnickim Stanisławem Walkowskim osiągniętego 18 grudnia 1993 r. Przez następne dwa lata instytucja działała w ramach tzw. pilotażu (jako instytucja samorządowa finansowana ze środków państwowych), opierając swoje funkcjonowanie na statucie z 1992 r. Ostatecznie w marcu 1996 r. Rada Miejska w Legnicy przyjęła uchwałę nr XXV/181/96 na mocy, której instytucja otrzymała obecną nazwę (Muzeum Miedzi w Legnicy) oraz nowy statut. Rok później działalność instytucji została doceniona przez władze wojewódzkie, które (...) za dokumentowanie i upowszechnianie wiedzy o najdawniejszych i współczesnych dziejach Legnicy i województwa oraz promocję regionu w kraju i na forum międzynarodowym nagrodzono statuetką „Rudolfiny” (przyznawana za wybitne osiągnięcia dla rozwoju i promocji województwa legnickiego). 

W nowe tysiąclecie Muzeum Miedzi weszło wraz z nowym statutem, który doprecyzował jej profil, zasady działalności oraz kierunki zainteresowań (uchwała nr XLIII/415/01 Rady Miejskiej Legnicy z 28 grudnia 2001). Dużym krokiem do przodu w kwestii rozwoju instytucji była decyzja o przyznaniu dla jej potrzeb pomieszczeń na pierwszym piętrze gmachu Akademii Rycerskiej przy ul. Chojnowskiej, sąsiadującej z dotychczasową siedzibą muzeum (łącznie ponad 900 m2 dodatkowej powierzchni). Ich remont i przystosowanie do nowej funkcji zakończyło się na początku 2006 r. Oficjalną działalność ekspozycyjną zainaugurowano natomiast w maju wernisażem międzynarodowej wystawy „Śląsk – perła w Koronie Czeskiej”. Oprócz dwóch sal ekspozycyjnych i holu znajduje się tam również pracownia konserwatorska, Dział Historii, zaplecze techniczne oraz nowe magazyny. Od 2009 r. w jednej sal prezentowana jest tam natomiast stała wystawa „Akademia Rycerska w Legnicy. Dzieje gmachu i instytucji”, przygotowana przez Grażynę Humeńczuk. 

Niezrealizowane natomiast zostały dotychczas śmiałe koncepcje dalszej rozbudowy muzeum, wyłonione w ogłoszonym w 2009 r. konkursie na modernizację i rozbudowę instytucji. Muzeum przejęło za to w 2013 r. opiekę nad dwiema wieżami Zamku Piastowskiego, które po gruntownym remoncie są udostępniane w sezonie letnim, a w 2019 r. objęło zarządzanie nad ekspozycją plenerową „Cień gwiazdy. Relikty legnickich pomników PRL-u”, składającą się z elementów dawnych komunistycznych monumentów.  Zamknięciem pewnej epoki w dziejach instytucji było zaś odejście na emeryturę dyrektora Andrzeja Niedzielenki, którego wraz z początkiem 2018 r. zastąpił Marcin Makuch.

Marek Żak